Po co szkole edukacja globalna?

Aleksander Wandtke

Edukacja globalna to jeden z filarów edukacji XXI wieku. Odpowiedzialna konsumpcja, zrównoważony rozwój, procesy migracji, równość i różnorodność to tylko niektóre z zagadnień, które na całym świecie realizują osoby związane z edukacją i aktywizmem. Szkoła jako miejsce służące rozwijaniu refleksji i budowaniu odpowiedzialnych postaw może z pewnością zachęcać do tego w ramach edukacji globalnej.

Współzależności globalne

Laureat Pokojowej Nagrody Nobla, działacz społeczny na rzecz praw człowieka i równouprawnienia, Martin Luter King, w 1967 roku wygłosił bożonarodzeniowe kazanie, w którym mówił:

Jesteśmy złapani w sieć wzajemności, z której nie można uciec, włożeni w jeden worek przeznaczenia. Cokolwiek dotyka kogoś bezpośrednio, wpływa na nas pośrednio. Zostaliśmy stworzeni do życia razem z powodu współzależnej konstrukcji rzeczywistości. Czy pomyślałeś kiedyś, że nie możesz wyjść rano do pracy bez bycia zależnym od większości świata? No właśnie, czy zastanawiałeś się kiedyś nad tym? Skąd pochodzi kawa w twoim kubku? Jakim cudem na twój stół trafił bananowy jogurt? I zanim skończysz śniadanie, już zależysz od ponad połowy świata.

Ten retoryczny fragment przemówienia Lutra może być dobrym pretekstem do refleksji nad tym, co globalne i lokalne. Nad tym, jak te dwie płaszczyzny się przenikają i jak rozwijać w sobie takie szerokie spojrzenie na wiele – pozornie nas niedotyczących – kwestii. Tymi współzależnościami globalnymi zajmuje się między innymi edukacja globalna, o której w ostatnich kilkunastu latach mówi się coraz więcej.

Czym jest edukacja globalna?

Edukacja globalna (EG) to część kształcenia obywatelskiego, które rozszerzane jest o perspektywę globalną. Na świecie istnieje bowiem wiele zjawisk i współzależności łączących ludzi, miejsca, zjawiska i przedmioty. Celem edukacji globalnej jest przygotowanie odbiorców i odbiorczyń – młodych i dorosłych ludzi – do stawienia czoła wyzwaniom nowego świata. Przez współzależności rozumiemy wzajemne powiązania i przenikanie systemów kulturowych, środowiskowych, ekonomicznych, społecznych, politycznych i technologicznych.¹

Zakres zagadnień, które podejmuje edukacja globalna, jest bardzo szeroki. Są to przede wszystkim wyzwania, z którymi mierzymy się dziś jako ludzkość, np.: migracje i uchodźstwo, pokój i konflikty na świecie, przestrzeganie praw człowieka, równość płci, zdrowie, odpowiedzialna konsumpcja i produkcja, dostęp do edukacji, zmiana klimatu, sprawiedliwy podział żywności, zachowanie różnorodności biologicznej. W wielu miejscach zagadnienia te są tożsame z Celami Zrównoważonego Rozwoju. Jest to 17 postulatów opracowanych przez Organizację Narodów Zjednoczonych w 2015 roku w dokumencie pt. Przekształcamy nasz świat: Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030. Są one drogowskazami i wezwaniem do wspólnego wysiłku wszystkich sektorów, który może zaowocować w 2030 roku spełnieniem przyjętych zadań. Nazwy celów zostały przedstawione na ilustracji.

Źródło ilustracji: un.org.pl

Dla każdego z nas inne Cele Zrównoważonego Rozwoju mogą być ważne. Warto wciąż zadawać sobie pytania:

Jakie jest według mnie największe wyzwanie, z którym się mierzymy?

Jakie działania na co dzień podejmuję, by wprowadzić dane cele w życie?

Jak mogę uczyć wrażliwości na Cele Zrównoważonego Rozwoju zarówno w domu, jak i w szkole?

Założenia edukacji globalnej są spójne z filozofią programów międzynarodowych (IB PYP, IB MYP, IB DP). W ich ramach realizujemy elementy edukacji międzykulturowej, takie jak poznawanie różnic kulturowych, nauka języków obcych oraz kształtowanie postawy otwartości (ang. open-minded) na inne kultury i światopoglądy. Dodatkowo w programach nauczane treści osadzone są wokół 6 kontekstów globalnych (ang. Global Contexts), dzięki którym uczniowie i uczennice mogą łatwiej dostrzec związki pomiędzy tym, co dzieje się w klasie a praktycznym zastosowaniem nabywanej wiedzy. Są to: tożsamość i relacje, orientacja w czasie i przestrzeni, kultura i własna ekspresja, innowacje naukowe i techniczne, globalizacja i równowaga oraz uczciwość i rozwój. Dzięki kontekstom możliwe jest przetwarzanie wiedzy na głębszym poziomie myślenia. Służą temu kształcące postawy obywatelskie przedsięwzięcia uczniów i uczennic w ramach działań SA (Service as Action), które są swoistą odpowiedzią na lokalne i globalne problemy.

Po co poruszać tematy globalne w szkole?

Poruszanie tematów globalnych w szkole może przynieść wiele dobrego. Warto najpierw zastanowić się, dlaczego chcemy to robić i co pragniemy osiągnąć. Dobrze jest pomyśleć, jakie narzędzia, techniki i metody pracy wykorzystać, by spełnić cele edukacyjne. Takie holistyczne spojrzenie na proces edukacyjny zapewni korzyści dla ucznia czy uczennicy, jak i nauczyciela/nauczycielki.

Dla ucznia i uczennicy:

lepsze rozumienie świata, jego złożoności, skomplikowania i dynamiki;
kształtowanie poczucia sprawczości, bycie słyszanym i decyzyjnym – budowanie motywacji do zaangażowania i włączenia się w akcje oraz projekty;
budowanie świadomości związków przyczynowo-skutkowych i konsekwencji zjawisk lokalnych oraz globalnych;
umacnianie postaw opartych na szacunku, otwartości, odpowiedzialności i solidarności oraz rozwijanie postawy refleksyjnego obserwatora rzeczywistości – przełamywanie uprzedzeń, stereotypów i schematów myślowych;
rozwijanie umiejętności kluczowych potrzebnych w codziennym życiu i na rynku pracy: syntezy i analizy informacji, komunikacji, rozwiązywania problemów i konfliktów, twórczego myślenia;
kształtowanie własnych poglądów i stanowisk na dane tematy oraz przyglądanie się im z różnych perspektyw;
lepsze rozumienie treści przedmiotowych, np. z wiedzy o społeczeństwie i historii, geografii, biologii, języka polskiego i angielskiego czy etyki.

Dla nauczyciela i nauczycielki:

wyposażenie w wiedzę o najważniejszych zjawiskach współczesności;
rozwijanie własnego warsztatu pracy – stosowanie nowych narzędzi, technik i metod;
dostrzeganie nowych celów edukacji, a także kształtowanie nowych postaw – zerwanie z nauczycielską nudą i rutyną;
poszerzenie kontekstów omawianych zagadnień na zajęciach przedmiotowych – wyjście poza podstawę programową i sztywne ramy;
rozwijanie pozytywnych relacji z uczniami i uczennicami poprzez pokazywanie im odniesień do teraźniejszości;
budowanie własnego poczucia solidarności, sprawstwa i bycia częścią czegoś większego;
możliwość podejmowania współprac z instytucjami lokalnymi i globalnymi;
kształtowanie postaw sprzyjających edukacji i przygotowywanie do nieustannego uczenia się (ang. lifelong learning).

W jaki sposób wprowadzać elementy edukacji globalnej na swoje zajęcia przedmiotowe?

Twórz bezpieczną przestrzeń do rozmów na trudne tematy: kryzys klimatyczny, procesy migracyjne, równość płci czy przestrzeganie praw człowieka to z pewnością tematy bliskie młodym ludziom.

Stwarzaj okazje do zadawania pytań:

Na jaki Cel Zrównoważonego Rozwoju zwróciliśmy dzisiaj uwagę?

Do jakiego Celu Zrównoważonego Rozwoju odniósł/odniosła się bohater/ka?

Jak na zagadnienie migracji i uchodźstwa spojrzelibyśmy z innej perspektywy?

W których utworach literackich mamy do czynienia z motywem głodu i ubóstwa, migracji, dbania o naturę, rasizmem?

Zwracaj uwagę na język, jakim mówisz, i ucz języka inkluzywnego swoich podopiecznych – nie posługuj się stereotypami, rozbrajaj je i ucz, jak się przed nimi bronić.
Twórz lekcje międzykulturowe – pokazuj złożoność świata, zwracaj uwagę na współzależności globalne, szukaj współczesnych odniesień i odwracaj perspektywę:

Skoro Kolumb odkrył Amerykę, to kto odkrył Polskę?

Kogo nazywamy tubylcami?

Ile osób na świecie żyje w krajach tzw. rozwijających się? Jaka jest większość świata? Gdzie jest centrum świata i co to jest centrum? Dla kogo Wschód jest Daleki lub Bliski? Co jest normą, a co odchyleniem od normy? Kto to ustala?

Organizuj w swojej szkole akcje: Tydzień Edukacji Globalnej, Maraton Pisania Listów z Amnesty International, Klub Dobrej Rozmowy, Koło Dyskusyjne, Koło Debat, podczas których będziecie wymieniać się spostrzeżeniami i argumentami.
Sięgaj po różnorodne metody: storytelling, siłę reportażu, filmy krótko- i długometrażowe, kampanie społeczne, case study i karty postaci, żywą bibliotekę.
Bierz udział w innych projektach i programach organizacji pozarządowych, np.: Centrum Edukacji Obywatelskiej, Amnesty International, Polskiej Akcji Humanitarnej.

Wszystkie te sposoby sprawią, że będziemy przybliżać się do poruszania tematyki edukacji globalnej w naszych szkołach, a tym samym tworzyć społeczności otwarte na innych ludzi i ich potrzeby. Dzięki temu staniemy się realną zmianą.

Przypisy:

Definicja edukacji globalnej została stworzona w latach 2010-2011 przez międzysektorowy zespół złożony z osób związanych z edukacją: nauczycieli/ek, doradców/czyń oraz przedstawicieli/ek Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Spraw Zagranicznych i organizacji pozarządowych. ↩︎

Polecana bibliografia:

Globalne lekcje dla zrównoważonego świata, pod red. Elżbiety Kielak, Katarzyny Salejki, Elżbiety Świdrowskiej, Warszawa 2020.
Rozmawiajmy o uchodźcach. Globalnie – lokalnie o migracjach, pod red. Elżbiety Krawczyk, Warszawa 2016.
Szanuj moje prawa, szanuj moją godność. Prawa uchodźców, uchodźczyń, migrantów i migrantek, pod red. Heleny Scott, Warszawa 2018.
Świat na wyciągnięcie ręki. Scenariusze zajęć z zakresu edukacji globalnej na godziny wychowawcze, pod red. Jędrzeja Witkowskiego, Warszawa 2011.

Aleksander Wandtke – nauczyciel języka polskiego w Międzynarodowej Szkole Podstawowej Paderewski w Lublinie, trener Odysei Umysłu, uczestnik wielu projektów globalnych, autor profilu „globalnie_i_lokalnie” w mediach społecznościowych.