Samodzielność nastolatków – jak mądrze ją kształtować i kiedy stawiać granice?
Magdalena Klimkiewicz
Okres adolescencji jest bardzo ważnym etapem przejściowym pomiędzy dzieciństwem a dorosłością. Czasem, który jest dany po to, aby nabywać kompetencje osób dorosłych. Jest procesem, w toku którego ma miejsce wiele bardzo istotnych zmian rozwojowych, pozwalających stanąć u progu dorosłości. Zadaniem dorosłych rodziców/opiekunów jest zauważać zachodzące zmiany, pozwalać na nie, rozumieć je i wspierać w tym wymagającym czasie młodych ludzi, ale również mądrze stawiać granice, które mają być gwarantem bezpieczeństwa.
Jakiego rodzaju zamiany rozwojowe mają miejsce w okresie adolescencji?
Rekonstrukcja norm postępowania – utrwalone w dzieciństwie wzorce postępowania przestają się sprawdzać w nastoletniej rzeczywistości, wymagają przebudowania i aktualizacji.
Rozwój tożsamości:
- młody człowiek testuje różne role (style, sposoby bycia, poglądy, przynależność do różnych grup społecznych);
- przygląda się otoczeniu, jest ciekawy innych, obserwuje, inspiruje się;
- pojawia się refleksyjność – zadawanie pytań, głębsze zastanawianie się nad różnymi kwestiami;
- czasowa identyfikacja – młody człowiek dokonuje pewnych wyborów, ale na tym etapie najczęściej nie są one ,,na stałe”. Budowanie się tożsamości jest procesem.
Tożsamość cyfrowa – jest stosunkowo nowym obszarem, który pojawił się na skutek szybko rozwijających się technologii. Składają się na niego następujące elementy:
- tworzenie wizerunku online (zdjęcia, posty),
- natychmiastowa informacja zwrotna, która pociąga za sobą modyfikacje zachowania na zasadzie ,,podoba/nie podoba się innym”,
- internalizacja – uwewnętrznianie swojego cyfrowego wizerunku („wierzę, że to ja”).
Relacje społeczne:
- zdecydowane poszerzanie sieci kontaktów – nawiązywanie nowych relacji, obecnie w dużej mierze również online;
- wzrost znaczenia kontaktów rówieśniczych, a mniej doceniane są relacje z rodzicami;
- proces selekcji relacji – blisko zostają tylko bardziej znaczące osoby;
- testowanie bliskości – sprawdzanie na ile można komuś zaufać, na kogoś liczyć;
- budowanie intymności emocjonalnej w relacjach w nastoletniości często odbywa się wolniej i jest ona jest mniej stabilna niż w relacjach budowanych na późniejszych etapach.
Warto zaznaczyć, że relacje budowane online najczęściej powstają szybciej, ale szybciej się też rozpadają i są dużo mniej przewidywalne.
Rozwój emocjonalny i zdrowie psychiczne:
- wzrost reaktywności emocjonalnej ze względu na rozwój biologiczny organizmu, aktywność hormonalną (większa labilność emocjonalna, nierozumienie własnych emocji);
- uczenie się regulacji emocji – mogą się pojawiać emocje nieadekwatne do danej sytuacji, bardzo gwałtowne reakcje, ponieważ uczenie się odbywa się w procesie doświadczania, metodą prób i błędów;
- kształtowanie się samooceny – na tym etapie jest ona bardzo wrażliwa na opinie płynące z otoczenia („ważne jest to, co myślą o mnie inni”), a co za tym idzie, nastolatkowie są bardzo podatni na wpływy środowiska szkolnego, rówieśników i treści, z którymi stykają się online.
Rozwój społeczny i światopogląd:
- współcześni młodzi ludzie, dzięki nowoczesnym narzędziom i technologiom mają możliwości rozwijania swoich poglądów w bardzo szerokiej skali – mogą korzystać z bardzo różnorodnych źródeł informacji, dających dostęp do wielu treści;
- istnieją szerokie możliwości dyskutowania i konfrontowania poglądów i tworzenia własnego stanowiska.
Indywidualizacja:
- proces, w którym młodzi ludzie dochodzą do przekonania, że mogą podejmować decyzje kształtujące ich życie, na który składają się: postrzeganie siebie jako odrębnej osoby, rozwijanie własnego systemu wartości, umiejętność podejmowania samodzielnych decyzji oraz brania za nie odpowiedzialności.
Przeczytaj też: Warto spać. Znaczenie snu u nastolatków
W jaki sposób wspierać nastolatka w dążeniu do osiągnięcia samodzielności?
Okres adolescencji ma zaowocować osiągnięciem przez młodego człowieka, względnie dojrzałego poziomu funkcjonowania w opisanych wyżej obszarach. Polega na przejściu od dziecięcej zależności do autonomii osoby dorosłej.
Jaka jest zatem rola rodziców/opiekunów w tym okresie?
- Zauważenie, docenienie i wspieranie potencjału pojawiającego się w nastolatkach – w tym czasie pojawia się intensywna emocjonalność, ciekawość świata, potrzeba nowości, twórczego rozwoju i eksploracji, chęć zaangażowania społecznego. Jako dorośli wspierajmy ten niezwykły potencjał nawet, gdy nastolatek wyraża zainteresowanie którąś już z kolei pasją, często zmienia poglądy czy porzuca aktywności, w które był dotąd mocno zaangażowany.
- Pozwalanie nastolatkom na popełnianie błędów i rezygnacja z postawy nadmiernie chroniącej – nie zakładajmy, że my, dorośli, rodzice, opiekunowie, wiemy lepiej, co jest i będzie dla naszych podopiecznych dobre. To jest dla nich czas doświadczania i poszukiwań – samych siebie i własnych ścieżek.
- Zapoznawanie się z publikacjami na temat neurobiologicznych zmian zachodzących w nastoletnim mózgu – pozwoli to zrozumieć przyczyny zachowań, które z perspektywy osób dorosłych mogą wydawać się trudne, irracjonalne lub absurdalne.
- Tworzenie bezpiecznej przestrzeni, postawa akceptacji i zrozumienia – jeśli nastolatek dorasta we wspierającym środowisku rozwija odporność i samodzielność, kształtuje pozytywną, adekwatną samoocenę i poczucie sprawczości. Jeśli nie ma takiego szczęścia, rośnie ryzyko doświadczania lęku i stanów depresyjnych.
- Tolerowanie eksperymentów związanych z wyglądem zewnętrznym (ubiór, fryzura) – nastolatkowie w procesie poszukiwania własnej tożsamości poszukują również własnego stylu, wyrażają siebie, swoje emocje, a nawet poglądy poprzez wygląd zewnętrzny (nierzadko bardzo wyrazisty).
- Zrozumienie i akceptacja, że dziecko może mieć inne poglądy na określony temat niż rodzice/opiekunowie – nastolatek może dokonywać wyborów, ma już swoje zdanie na wiele tematów, potrafi wyrażać własne opinie i nie muszą być one zgodne z opiniami wyrażanymi przez jego rodziców/opiekunów, ważne by oni potrafili tę odmienność zaakceptować.
- Pozwalanie na samodzielny wybór znajomych i pierwsze relacje romantyczne – nastolatek ma prawo decydować o tym, z kim chce spędzać czas wolny, dzielić zainteresowania lub nawiązać relację romantyczną. Jeśli jego wybory interpersonalne są dla niego w jakiś sposób zagrażające, źle na niego wpływają, warto podjąć z nim rozmowę na ten temat.
- Zapewnienie dziecku poczucia autonomii w zakresie decyzji dotyczących jego przyszłości (np. zainteresowania, kierunek edukacji). Ważniejsze jest towarzyszenie, uważność, rozmowa, dzielenie się własnymi doświadczeniami niż kontrola.
Czy nastolatek potrzebuje jasnych granic i gdzie one przebiegają?
Jasne granice budują poczucie bezpieczeństwa – tworzą przekonanie, że świat jest w jakiś sposób uporządkowany i w pewnym stopniu przewidywalny. Zadaniem rodziców/opiekunów jest przekazanie jasnego systemu wartości – przekonania, co jest akceptowalne, a co już nie. Znaczenie ma również wspólna nauka kontroli emocji, umiejętność wyrażania ich, asertywnej komunikacji, np. „Możesz wyrażać swoje emocje, ale nie w sposób który będzie agresywny wobec innych. Nauczmy się razem wyrażać je w akceptowalny sposób”.
Klarowne granice wspierają proces indywidualizacji. Jeśli nastolatek dorasta w jasno określonej rzeczywistości, może zanegować różne jej elementy lub przyjąć jako własne – może wybrać i stworzyć własny system. Wbrew pozorom, brak granic nie sprawia, że młody człowiek czuje się bardziej wolny, tylko bardziej zagubiony.
Rodzice/opiekunowie mają obowiązek stawiać bardzo jasne granice i reagować w sytuacjach związanych z:
- zagrożeniem życia lub zdrowia (używki, zachowania ryzykowne),
- zdrowiem psychicznym i codziennym funkcjonowaniem (odpowiednia ilość snu, realizacja obowiązku szkolnego, podstawowa rutyna dnia codziennego),
- obszarem świata cyfrowego (czas przed ekranem, niebezpieczne treści, prywatność i bezpieczeństwo online).
Jak stawiać granice?
Granice należy stawiać w jasny i przewidywalny sposób, a także odpowiednio je uzasadniać („Dlaczego w ten sposób?”). Tam gdzie jest to możliwe, negocjacje są dopuszczalne. Stawiając granice należy umiejętnie łączyć konsekwencję z elastycznością związaną z procesem dorastania dziecka, a co za tym idzie wzrostem jego odpowiedzialności. Zarówno nadmierna kontrola jak i całkowity brak granic nie są wskazane. I ostatnia, choć bardzo ważna wskazówka – granice mają chronić a nie ograniczać!
Przeczytaj też: Sieciowe pokolenie, czyli co warto wiedzieć o iGen?*
Bibliografia:
- Paulina Peret – Drążewska, „Specyfika rozwojowa okresu adolescencji, implikacje dla praktyki wychowawczej”, Roczniki Pedagogiczne, T.13, nr 4, 2021
Magdalena Klimkiewicz – psycholożka, liderka zespołu psychologiczno-pedagogicznego w Międzynarodowej Szkole Podstawowej Paderewski.
