Service learning jako odpowiedź na problemy współczesnego świata

Justyna Górecka

Żyjemy w czasach dynamicznych zmian i wyzwań związanych np. z kryzysem klimatycznym, niestabilną sytuacją geopolityczną, zagrożeniami związanymi z technologią, chorobami cywilizacyjnymi, czy zaburzeniami psychicznymi. Taka sytuacja może wpływać na zachwianie poczucia bezpieczeństwa młodych ludzi, wzbudzać w nich lęk o przyszłość, wpływać na ich samopoczucie i relacje. W tym kontekście coraz większego znaczenia nabiera Service Learning – uczenie poprzez zaangażowanie społeczne. Jest to ważny element programu IB MYP, w którym uczniowie w ramach Service as Action podejmują działania na rzecz społeczności polegające na podnoszeniu świadomości na temat ważnych zagadnień oraz planowaniu i przeprowadzaniu akcji w odpowiedzi na omawiane problemy.

Jak rozmawiać o problemach lokalnych i globalnych?

W związku z narastającą liczbą postaw lękowych wśród młodzieży, otaczających nas przekazów medialnych w przytłaczającym tonie, warto dobierać metody pracy z uczniami skierowane na działanie i rozwiązania. Service Learning polega na pomocy w działaniu – podejmowaniu akcji, które mają na celu wywrzeć pozytywny wpływ na innych ludzi i otoczenie.

Podczas IB Global Conference Hague 2025, która odbywała się pod hasłem Our Humanity Connected, Dr Saba Lodhi (nauczycielka w szkołach IB, liderka projektów społecznych) zwróciła uwagę na to, że nauczyciele odnosząc się do problemów globalnych powinni dobierać metody, które przekierują nastawienie uczniów z poczucia przygnębienia sytuacją na aktywną nadzieję. Termin ten pochodzi z książki Joanne Macy i Chrisa Johnstone „Active Hope: How to Face the Mess We’re in Without Going Crazy” (polski tytuł: „Aktywna nadzieja. Jak spojrzeć prawdzie w oczy i w kreatywny sposób sprostać katastrofie, w której uczestniczymy”). Autorzy opisują w niej perspektywę twórczej i aktywnej postawy wobec dostrzeganych problemów globalnych i przedstawiają metodę spirali aktywnej nadziei (The Spiral of Active Hope), która ma na celu przygotowanie do stawiania czoła wyzwaniom.

Etapy procesu aktywnej nadziei wg Joanne Macy, które można zastosować podczas rozmów z uczniami:

Gratitude – wdzięczność; rozpoczęcie procesu od dostrzeżenia pozytywów, docenienia, tego co mamy. Wdzięczność jest uważana za emocję, która zwiększa chęć do pracy na rzecz społeczeństwa.
Honouring our Pain for the World – uznanie uczuć takich jak żal lub złość i dostrzeżenie, że uczucia te wywodzą się z troski o otaczający nas świat i poczucia wspólnoty.
Seeing with New Eyes – świeże spojrzenie. Aby nie ulec poczuciu przytłoczenia, patrzymy na problem z perspektywy możliwości i inspiracji.
Going Forth – podjęcie kroków – zaproponowanie rozwiązań, zaplanowanie konkretnych działań, jakie można podjąć, żeby poprawić sytuację.

Jedną z metod pracy związaną z powyższymi etapami są pytania wg schematu 7 zdań niedokończonych (Seven Sentence Starters in Support of Active Hope). Są to wyrażenia, których nauczyciele mogą użyć do pokierowania dyskusją na temat omawianych zagadnień, ale mogą również stanowić inspirację dla rodziców, jak prowadzić rozmowy w domu na tematy dotyczące współczesnego świata. Oto przykładowe zdania:

Jestem wdzięczny / wdzięczna za…
Dziękuję za to, że…
Patrząc w przyszłość, moje obawy dotyczą… / Martwi mnie …
Patrząc w przyszłość, mam nadzieję, że…
Widzę następujące możliwości i inspiracje…
Rola, jaką chcę odegrać w dążeniu do zmian to..
W kolejnym tygodniu podejmę następujące kroki w tym kierunku…

Service Learning w praktyce

Service Learning może być realizowany w ramach treści poruszanych na przedmiotach jak i pozalekcyjnych inicjatywach wspieranych przez szkołę. W pierwszym przypadku nauczyciele wychodzą od przekazywanych treści i kierują uwagę uczniów na możliwe działania, dając im jednak pewną przestrzeń na samodzielność i kreatywność, np. wybór formy (podcast, kampania społeczna, ankieta, przeprowadzenie zajęć dla rówieśników).

Przykładowe inicjatywy realizowane w MSP Paderewski w klasach 5-8, w ramach działań przedmiotowych:

uczniowie analizują przyczyny i skutki globalnego ocieplenia, przygotowują plakaty na ten temat, które prezentują społeczności szkolnej oraz projektują wynalazek, który mógłby pomóc w ochronnie środowiska (język angielski),
tworzenie strony internetowej na temat konsumpcjonizmu, zachęcającej do zmiany niewłaściwych nawyków konsumpcyjnych (informatyka),
kampania informacyjna na temat braku dostępu do czystej wody w krajach Afryki (geografia),
kampania społeczna na temat stereotypów i ich roli w postrzeganiu świata (język polski),
higiena snu – przeprowadzanie ankiet online wśród uczniów i nauczycieli na temat odpowiednich nawyków związanych ze snem (język angielski),
szycie wielorazowych, ekologicznych toreb na zakupy (technika),
internetowa kampania informacyjna na temat cyberprzestępczości – uczniowie przygotowują nagrania, plakaty, ulotki lub posty do mediów społecznościowych na temat bezpieczeństwa w Internecie (język angielski).

Uczniowie mogą również podejmować działania poza lekcjami przedmiotowymi, we współpracy z lokalnymi organizacjami, np.:

segregowanie ubrań w punkcie PCK oraz zbiórka darów po zorganizowaniu akcji szkolnej w wybranej formie,
pisanie życzeń świątecznych i przygotowanie darów do domu seniora zgodnie z potrzebami,
wsparcie organizacji zapewniającej ciepłe posiłki dla bezdomnych, poprzez zebranie funduszy w ramach ogólnoszkolnej akcji Poczta Pierniczkowa polegającej na przekazywaniu życzeń i dobrych słów wśród społeczności szkolnej,
spacery z seniorami – przygotowanie tematów rozmów i gier, nagranie słuchowiska we współpracy z Fundacją Karuzela Aktywności.

Rola refleksji

Ważnym elementem w uczeniu przez zaangażowanie społeczne jest refleksja, która powinna być obecna na każdym etapie działań. Poniżej przykładowe pytania dla uczniów.

Przed:

Jakim zagadnieniem chcę się zająć i dlaczego?
Jakie mam zasoby, a czego potrzebuję?

W trakcie:

Na czym polega moja rola?
Jak radzę sobie z wyzwaniami?
Jaki wpływ swoich działań zauważam?

Po:

Kto i jak skorzystał na przeprowadzeniu tej akcji?
Co udało się osiągnąć?
Jakie zmiany mogę wprowadzić następnym razem?
Czego dowiedziałem/am się podczas realizacji tego projektu?
Czy / jak przeprowadzenie tej akcji wpłynęło na moje postrzeganie danego problemu?

Dzięki refleksji uczniowie analizują swoją rolę w działaniu, mocne i słabe strony oraz zakres wpływu na otoczenie.

Korzyści płynące z Service Learning

Podczas akcji prospołecznych uczniowie rozwijają umiejętności planowania, organizacji, współpracy, analizy i rozwiązywania problemów oraz myślenia krytycznego. Udział w projektach daje uczniom poczucie sprawczości, ponieważ mogą wykazywać inicjatywę, realizować swoje pomysły, planować działania i obserwować ich oddziaływanie na otoczenie. Daje im wiarę, że mają realny wpływ na zmiany. Dodatkowo, Service Learning łączy treści przedmiotowe z wyzwaniami współczesnego świata, dzięki czemu nauka staje się bardziej autentyczna i angażująca dla uczniów. Proaktywne podejście do problemów wpływa również głębsze zrozumienie omawianych zagadnień.

Nauczyciele, wprowadzając nauczanie przez zaangażowanie społeczne, kształtują odpowiedzialnych i empatycznych obywateli świata, którzy rozumieją globalne zależności i potrafią aktywnie i kreatywnie reagować na życiowe wyzwania i działać na rzecz wspólnego dobra.

Przeczytaj również: Po co szkole edukacja globalna?

Bibliografia:

IB Global Conference the Hague 2025, Dr Saba Lodhi, Transforming learning through service: integrating student-led experiences into the MYP and DP.
Macy J., Johnstone, C., Active Hope: How to Face the Mess We’re in Without Going Crazy. Novato (California): New World Library, 2012.
MYP: From Principles into Practice. Middle Years Programme. May 2014 (updated August 2022). Geneva: International Baccalaureate Organization.
Spiral of Active Hope Conversation Guide, https://hazards.colorado.edu/uploads/basicpage/Spiral%20of%20Active%20Hope%20Conversation%20Guide.pdf (dostęp: 03.11.2025).

Justyna Górecka – nauczycielka języka angielskiego w Międzynarodowej Szkoły Podstawowej Paderewski, koordynatorka programu IB MYP, redaktorka bloga Edukacja i Inspiracje.